Obowiązek zwrotu nieautoryzowanej transakcji płatniczej - cz.1
Przez ostatnie lata mamy w Polsce do czynienia ze stałym i bardzo niepokojącym wzrostem prób wyłudzeń środków pieniężnych poprzez działania przestępcze. Jednocześnie, pomimo wielu kampanii społecznych i zaawansowanych działań przeróżnych podmiotów mających na celu wyedukowanie społeczeństwa i urealnienie istniejącego ryzyka, coraz więcej osób pada ofiarą przestępców. Nie jest obecnie tajemnicą, iż istnieje możliwość dochodzenia przez klienta od dostawcy płatności (najczęściej banku) zwrotu kwoty nieautoryzowanej transakcji, jednakże zauważam niepokojący trend, zgodnie z którym wiele kancelarii radców prawnych czy adwokatów, ale także „kancelarii”, których pracownicy nie posiadają wymaganych uprawnień do sprawowania roli profesjonalnego pełnomocnika, wręcz obiecuje szybką i bezproblemową wygraną z bankiem.
Łatwo w takiej sytuacji paść ofiarą nie tylko wyłudzenia, ale także błędnego przekonania, że zwrot naszych środków jest niemalże gwarantowany. Nie jest to prawdą i nikt nie powinien nikomu dawać gwarancji wygranej przed sądem. Każda sprawa powinna zostać rozpatrzona przez profesjonalistę indywidualnie, który powinien poinformować swojego klienta o wszelkich kosztach i ryzykach związanych z prowadzoną sprawą. Prawdopodobieństwo wygranej przed sądem w razie ewentualnego sporu i w efekcie odzyskania środków od dostawcy płatności, zależy w dużej mierze od tego jak wygląda stan faktyczny danej sprawy, który należy dokładnie przeanalizować. Uważam, iż w takim procesie klient kancelarii powinien brać aktywny udział, mając przy tym świadomość i rozeznanie co do jego faktycznej pozycji. Tylko tak przedstawiona i wytłumaczona przez profesjonalnego pełnomocnika sprawa pozwoli klientowi na podjęcie świadomych i właściwych decyzji.
W serii wpisów dotyczących nieautoryzowanych transakcji płatniczych postaram się dość kompleksowo, ale też kompaktowo przedstawić dane zagadnienie. Przede wszystkim, aby móc domagać się zwrotu środków pieniężnych od dostawcy płatnika, transakcja dotycząca tych środków musi być uznana za nieautoryzowaną. Co w to zasadnie znaczy nieautoryzowana transakcja?
Kwestia zdefiniowania nieautoryzowanej transakcji płatniczej w polskim prawie jest kluczowa, gdyż w praktyce niemalże tylko od tego jak zakwalifikujemy daną transakcję będzie zależało czy dostawca płatnika zobowiązany będzie do zwrotu danej kwoty pieniężnej.
Sama definicja transakcji płatniczej znajduje się w art. 2 pkt 29 ustawy o usługach płatniczych, zgodnie z którą jest to zainicjowana przez posiadacza karty płatniczej lub akceptanta wpłata, transfer lub wypłata środków pieniężnych. Definicję nieautoryzowanej transakcji płatniczej znajdziemy zaś w art. 40 ust. 1 ustawy o usługach płatniczych i pomimo jej pozornej jednoznaczności określenie desygnatów wskazanego pojęcia w praktyce jest skomplikowane i stanowi główne źródło problemu. Otóż ustawodawca stwierdził iż: „Transakcję płatniczą uważa się za autoryzowaną, jeżeli płatnik wyraził zgodę na wykonanie transakcji płatniczej w sposób przewidziany w umowie między płatnikiem a jego dostawcą. Zgoda może dotyczyć także kolejnych transakcji płatniczych.”, z powyższego wynika, iż każda inna transakcja, tzn. taka, na którą płatnik zgody nie wyraził, będzie a contrario transakcją nieautoryzowaną.
W definicji jako podstawowy warunek autoryzacji wskazane jest udzielenie przez płatnika zgody w sposób uzgodniony między płatnikiem, a dostawcą płatności. Zgodnie z art. 40 ust. 2 ustawy o usługach płatniczych, zgoda powinna być udzielona przed wykonaniem transakcji płatniczej albo kolejnych transakcji płatniczych, lub też w przypadku takich uzgodnień pomiędzy płatnikiem, a dostawcą, także po ich wykonaniu.
Takie uregulowanie kwestii autoryzacji, sprawia iż sama czynność jaką jest dokonanie płatności składa się z dwóch elementów, tj. faktycznego dokonania zlecenia płatności i wyrażenia nań zgody, które to elementy mogą zachodzić w pewnym odstępie czasowym. Z powyższego wynika, iż samo zlecenie płatności nie jest wystarczające aby doszło do wykonania transakcji, a uwierzytelnienie użytkownika bankowości nie stanowi automatycznie o dokonaniu skutecznej autoryzacji. Przyjęcie, iż wyrażenie zgody przez płatnika stanowi odrębne od zlecenia płatności złożenie oświadczenie woli, prowadzi do konkluzji, iż zdarzenie takie może być co do zasady dotknięte wadą, a skuteczna autoryzacja składa się z dwóch odrębnych elementów, tj. uwierzytelnienia i zgody płatnika.
Podzielić można zatem transakcje nieautoryzowane, na transakcje na które:
1/ płatnik nie wyraził zgody, gdyż doszło do sytuacji utraty instrumentu płatniczego i danych uwierzytelniających - w przypadku takich transakcji zgodę na jej wykonanie wyraził w praktyce inny podmiot,
2/ płatnik nie wyraził zgody, gdyż złożył w praktyce osobiście dane oświadczenie woli, ale nastąpiło to w okolicznościach np. wyłączających swobodę wyrażenia woli, w stanie wyłączającym swobodę wyrażenia woli, pod przymusem, czy pod wpływem błędu, czyli jak się wskazuje „płatnik nie miał woli zachowania się w określony sposób mimo, że zachowanie to zaistniało i odpowiadało sposobowi zachowania przewidzianego w umowie”[1].
Taka definicja powoduje, iż w celu stwierdzenia braku autoryzacji musimy opierać się często na niemożliwych do zweryfikowania w praktyce przesłankach, takich jak świadomość płatnika w momencie wyrażania zgody na transakcji, a nie na obiektywnych i weryfikowalnych czynnościach faktycznych płatnika (uwierzytelnienia jako procedury weryfikacyjnej tożsamości płatnika), stanowiących de facto emanację jego woli.
Biorąc pod uwagę powyższe, w każdej indywidualnej sprawie musimy zbadać przede wszystkim czy transakcja była nieautoryzowana we wskazanym powyżej rozumieniu oraz w miarę możliwości jak możemy to wykazać albo chociażby uprawdopodobnić. W kolejnej części blogo-serii dotyczącej nieautoryzowanych transakcji płatniczych zajmę się opisaniem obowiązku zwrotu kwoty nieautoryzowanej transakcji płatniczej przez dostawcę płatnika.
[1] B.Bajor [w:] Ustawa o usługach płatniczych. Komentarz, wyd. II, red. J. Byrski, A. Zalcewicz, Warszawa 2021, art. 44.